Opština Vareš nalazi se u srednjoj Bosni, sjeverno od Sarajeva, i 1991. godine brojala je 22.203 stanovnika. Prema popisu iz 1991. godine, 40,6% stanovništva (9.016 osoba) izjasnili su se kao Hrvati, 30,23% (6.714 osoba) kao Bošnjaci, 16,41% kao Srbi, a 12,73% kao ostali. Selo Stupni Do, oko četiri kilometra jugoistočno od grada Vareša, bilo je pretežno bošnjačko i brojalo je oko 250 stanovnika i 60 kuća.
Kada je 18. novembra 1991. proglašena Herceg-Bosna, opština Vareš postala je njen dio. Dana 1. jula 1992. godine, HVO je preuzeo vlast u opštini Vareš, a Bošnjaci iz ranije izabranih opštinskih organa vlasti osnovali su zasebno “Ratno predsjedništvo”. Usprkos tome, Hrvati, Bošnjaci i ostali u opštini Vareš nastavili su relativno miran suživot sve do sredine 1993. godine.
U junu 1993. godine, nakon jedne vojne akcije ABiH u susjednoj opštini Kakanj, oko 13.000 bosanskih Hrvata (uključujući vojnike HVO-a) preselilo se u grad Vareš. Približno u isto vrijeme, vlada HVO-a u Varešu postavila je ultimatum Bošnjacima u Stupnom Dolu da predaju naoružanje, inače će biti napadnuti. Stanovnici Stupnog Dola odbili su predati naoružanje i, u strahu od napada, po isteku ultimatuma pobjegli su u susjedna sela. Kad i poslije nekoliko dana HVO nije napao Stupni Do, stanovnici tog sela vratili su se svojim kućama.
Dana 18. oktobra 1993. godine, snage Herceg-Bosne/HVO-a uhapsile su šest lokalnih pripadnika ABiH-a na kontrolnom punktu HVO-a u Pajtovom Hanu. Snage Herceg-Bosne/HVO-a ispitivale su uhapšene o naoružanim Bošnjacima u Stupnom Dolu.
Dana 21. i 22. oktobra 1993. godine, ABiH je izvršila napad na selo Kopjari u opštini Vareš, a njegovi stanovnici, bosanski Hrvati, sklonili su se u selo Pogar. Približno u isto vrijeme, 21. oktobra 1993. godine, komandanti Herceg-Bosne/HVO-a, među kojima su bili Milivoj Petković i Ivica Rajić, odlučili su uputiti pojačanje snagama Herceg-Bosne/HVO-a u Varešu. Istoga dana, snage Herceg-Bosne/HVO-a, uključujući jedinice “Maturice” i “Apostoli”, krenule su iz Kiseljaka za Vareš. Snage HVO-a prošle su preko teritorije pod kontrolom bosanskih Srba i 22. oktobra 1993. godine stigle u grad Vareš.
Dana 23. oktobra 1993. godine, Slobodan Praljak je izdao naređenje snagama Herceg-Bosne/HVO-a na području Vareša da “nemaju milosti ni prema kome”. Snage HVO-a uhapsile su nekoliko funkcionera HVO-a iz Vareša, bosanskih Hrvata i više od 250 muškaraca, Bošnjaka, nezavisno od toga da li su bili civilna ili vojna lica. Tokom hapšenja tih muškaraca bošnjačke nacionalnosti, vojnici HVO-a ulazili su u njihove domove, fizički i psihički zlostavljali prisutne i pljačkali stvari od vrijednosti.
Snage Herceg-Bosne/HVO-a su uhapšene muškarce, Bošnjake, zatvorili u dvije škole u Varešu – u srednju školu “Ivan Goran Kovačić” i osnovnu školu “Vladimir Nazor”. Uslovi u školama bili su nesnosni, nedostajalo je hrane i nije bilo sanitarija. Zatočenike su prisiljavali da preko dana stoje s rukama na leđima i gledaju u pod. Vojnici HVO-a ulazili su u škole i fizički zlostavljali zatočene. Vojnici HVO-a primoravali su zatočenike da tuku jedni druge, pri čemu su često i članove iste porodice prisiljavali da tuku jedni druge. Neke zatočenike premjestili su u zatvor u Vareš Majdanu, gdje su ih vojnici HVO-a surovo premlaćivali.
Ujutro 23. oktobra 1993. godine, snage Herceg-Bosne/HVO-a napale su Stupni Do. Preuzevši kontrolu nad raznim dijelovima sela, vojnici HVO-a istjerali su civile iz njihovih domova i skrovišta, opljačkali im dragocjenosti, seksualno zlostavljali bošnjačk žene i ubili najmanje trideset jednog muškarca, ženu i dijete bošnjačke nacionalnosti. U toku i nakon napada, snage Herceg-Bosne/HVO-a bezobzirno su razorile gotovo cijelo selo. Sve u svemu, u napadu HVO-a na Stupni Do život je izgubilo ukupno najmanje trideset sedam muškaraca, žena i djece bošnjačke nacionalnosti.
U danima poslije napada HVO-a na Stupni Do, organi vlasti Herceg-Bosne/HVO-a obavijestili su bosanske Hrvate u Varešu da moraju napustiti Vareš zbog rizika da će ih pobiti snage ABiH-a koje bi mogle odgovoriti na napad HVO-a na Stupni Do. Hiljade bosanskih Hrvata napustilo je Vareš i otišlo u Kiseljak.
U periodu od 23. oktobra do 3. novembra 1993. godine, prije nego što su otišli iz grada Vareša, pripadnici snaga Herceg-Bosne/HVO-a oduzeli su i opljačkali imovinu u vlasništvu Bošnjaka i drugih, od Bošnjaka su opljačkali dragocjenosti i seksualno zlostavljali bošnjačke žene. Dana 3. novembra 1993. godine ili približno tog datuma, snage HVO-a koje su čuvale dvije škole i zatvor u Vareš Majdanu napustile su to područje, pa su zatočeni Bošnjaci mogli slobodno da idu.
Kako su vijesti o tome počele dopirati do međunarodnih organizacija na tom području, predstavnici UNPROFOR-a pokušali su ući u Stupni Do i u dvije pomenute vareške škole. Snage HVO-a su tim međunarodnim organizacijama prepriječile put i spriječile ih u toj namjeri. Konačno, 26. oktobra 1993. godine, UNPROFOR je s oklopnim vozilima ušao u Stupni Do.
Dana 26. oktobra 1993. godine, reagujući na tvrdnje medija o zvjerstvima HVO-a u Varešu i Stupnom Dolu, Milivoj Petković je naredio istragu. Dana 31. oktobra 1993. godine, upitan o događajima u Stupnom Dolu, Jadranko Prlić je obavijestio međunarodne predstavnike da je svaki eventualni tamošnji zločin neprihvatljiv, da je zatraženo da se provede istraga, te da su suspendovani svi komandanti koji su bili povezani s tim. Istina je bila da od 30. i 31. oktobra 1993., nijedan komandant HVO-a koji je bio umiješan u te operacije nije bio suspendovan niti na bilo koji način disciplinski kažnjen.
Nakon jednog sastanka Franje Tuđmana i drugih u Zagrebu, međunarodnoj zajednici su pružene garancije da je Ivica Rajić, oficir HVO-a koji je komandovao snagama Herceg-Bosne/HVO-a u Varešu i Stupnom Dolu, smijenjen, te da je pokrenuta krivična istraga. Ono što se zapravo dogodilo jeste da je Ivica Rajić jednostavno promijenio ime (Viktor Andrić) i u suštini ostao na istom položaju, pri čemu su njegovi nadređeni vojni komandanti i političko rukovodstvo znali za to. Ni protiv Ivice Rajića ni protiv bilo koga drugog nikada nisu poduzete disciplinske ili druge kaznene mjere zbog onoga što se dogodilo u Stupnom Dolu.
Stupni Do (Vares) - Ratni Zlocin HVO-a - Slike
