Blokada Sarajeva: snajperska i artiljerijska dejstva protiv civilnog stanovništva
Napadi i blokada bili su usredotočeni na gradsku zonu Sarajeva, uključujući Sarajevo Centar, Sarajevo Stari grad, te Novo Sarajevo, ali su snage bosanskih Srba takođe pod kontrolom držale i šire područje Sarajeva, odnosno opštine Hadžići, Ilijaš, Trnovo, Vogošća, Pale, Ilidža i dio Novog grada.
SARAJEVO
Sarajevo je bilo kosmopolitski, nacionalno raznolik grad. Prema popisu iz 1991, Sarajevo Centar je imalo ukupno 79.286 stanovnika, od čega 50,15% Bošnjaka, 20, 98% Srba, 16,43% onih koji su se izjašnjavali kao Jugosloveni, 6,85% Hrvata i 5,59% "ostalih". Sarajevo Stari grad imalo je 50.744 stanovnika, od čega 77,66% Bošnjaka, a 10,15% Srba. Novo Sarajevo je imalo ukupno 95.089 stanovnika, od čega 35,65% Bošnjaka, 34,60% Srba, 15,88% Jugoslovena, 9,25% Hrvata i 4,62% ostalih. Neko vrijeme pred napad na grad Sarajevo, JNA je izvodila vojne vježbe u tom području. U martu 1992, JNA je zauzela sarajevski aerodrom i počela ga koristiti u vojne svrhe. Oko Sarajeva su, na podsticaj SDS, podignute barikade i kontrolni punktovi, i to prvih dana marta 1992, odmah nakon referenduma o nezavisnosti BiH. Jedinice JNA su razmiještene na strateške položaje na uzvisinama oko Sarajeva u martu 1992. Nakon najavljenog povlačenja snaga JNA u maju 1992. i njihove reorganizacije, formiran je Sarajevsko-romanijski korpus (SRK) VRS, najvećim dijelom od nekadašnjeg 4. korpusa JNA. Komandanti SRK bili su general Stanislav Galić od septembra 1992. do avgusta 1994, te pukovnik Dragomir Milošević od avgusta 1994. do novembra 1995. Napad na Sarajevo počeo je u aprilu 1992. Dana 12. maja 1992, skupština Republike Srpske je saopštila da je jedan od strateških ciljeva nove vojske bosanskih Srba (VRS) da se "grad Sarajevo podeli na srpski i muslimanski deo i u oba dela uspostavi državna vlast". Do tada su već bile uspostavljene linije sukoba koje su praktično blokirale Sarajevo, pri čemu su većinski bošnjačko civilno stanovništvo i jedan dio snaga ABiH ostali unutar grada. Ključni položaji, a posebno brda koja su dominirala gradom i niz višespratnica, bili su u rukama SRK, tako da je, uprkos brojčanoj nadmoći ABiH, SRK bio, zahvaljujući i većoj količini artiljerije i municije, u prednosti u odnosu na ABiH. Snajperisti su bili sastavni dio snaga SRK i nad njima su komandanti SRK imali efektivnu kontrolu. Snajperska i artiljerijska dejstva bila su gotovo neprestana, uz povremene i gotovo potpuno bezuspješne obustave vatre od 1993. pa nadalje, ili pak, u određenim momentima, uz intenzivnija dejstva, kao na primer, prilikom koordiniranog vojnog napada 31. oktobra 1992. koji je za cilj imao podjelu Sarajeva. SRK i srpske snage koje su mu pomagale napadali su artiljerijom i snajperima civile i civilne delove grada, pri čemu su neki od tih napada bili usmjereni protiv grada, na vojne i civilne objekte bez razlike, a neki su prouzrokovali broj civilnih žrtava nesrazmjeran ostvarenim vojnom ciljevima. Posmatrači snajpersku vatru i granatiranje Sarajeva u različitim trenucima opisuju kao nasumične i bez legitimne vojne svrhe, nekontrolisane, nesrazmjerne i neselektivne. Medicinski radnici i drugi uočili su veliku nesrazmjeru u obimu civilnih žrtava u odnosu na vojne žrtve. Mete paljbe i napada bili su djeca, starci i civili očito u civilnoj odjeći zabavljeni nevojnim aktivnostima poput odlaska po vodu, vožnje tramvajem, odlaska na sprovode i groblje. Granatirane su brojne lokacije koje nisu korištene u vojne svrhe, kao što su pijaca na Markalama, punktovi za izdavanje vode, džamije i drugi kulturni spomenici i time su naneseni brojni civilni gubici. Vojnicima SRK bilo je svejedno da li otvaraju vatru na vojne ili civilne ciljeve. Koncentrisani i dugotrajni artiljerijski plotuni usmjeravani su nasumice prema gradu u danima koji imaju poseban značaj za snage bosanskih Srba, kao što su Božić i srpski pravoslavni Božić. Kako je izjavio jedan međunarodni posmatrač u gradu, napadi su za Božić 1992. bili tako sinhronizovani i koordinisani da se to moglo postići jedino uz saglasnost i koordinaciju komande SRK, a u to vrijeme je komandant bio general Galić. Galić je mogao vršiti disciplinsku kontrolu nad lokalnim komandantima. Tako su, na primjer, vojni posmatrači UN koje su kidnapovali lokalni komandanti odmah pušteni nakon što je taj problem predočen generalu Galiću. U težnji da se civilni stanovnici Sarajeva, dok se kreću po gradu obavljajući najbitnije poslove, zaštite od snajperske vatre, civilne gradske vlasti podigle su statične antisnajperske barikade sačinjene, između ostalog i od velikih kontejnera, na mestima koja su se nalazila naspram poznatih izvora snajperske vatre, na primer ispred hotela "Holiday Inn", gde je bio baziran lokalni SDS. Osnovne komunalne usluge poput snabdevanja strujom, gasom i vodom bile su ukinute. Pored toga što je uticao na svakodnevni život, taj prekid snabdijevanja je, zajedno s ograničenim medicinskim uslovima, izuzetno otežao pružanje ljekarske njege, čak i žrtvama snajperske i artiljerijske vatre. Na civile je otvarana vatra dok su išli po vodu na svega nekoliko gradskih česmi. Ljudi koji su radili u ključnim civilnim službama, kao što su sahrane i pokop mrtvih, i vatrogasna služba bili su na meti snajperske i artiljerijske vatre. Srbija i SRJ su na razne načine bile povezane sa snagama bosanskih Srba i pružale im pomoć. JNA je za sobom ostavila artiljerijsko i drugo naoružanje i municiju koje je potom koristio SRK. SRK se i dalje služio tim naoružanjem, a municija se redovno isporučivala iz SRJ tokom cijelog sukoba. Izvjesni tipovi opreme i municije korišteni u kasnijim fazama rata proizvodili su se samo u Srbiji. Oficiri SRK su gotovo bez prekida platu primali od Vojne uprave JNA u Beogradu, koja se s VRS konsultovala i u vezi s kadrovskim pitanjima SRK, poput Galićevog unapređenja. SRK su aktivno pomagala pojačanja iz Srbije, među kojima i snage posebne namjene VJ. Snage posebne namene MUP Srbije učestvovale su u borbenim dejstvima u području Sarajeva, i tokom cijele 1995. godine u tom su području bile prisutne i paravojne snage. Grupa na čelu sa Slavkom Aleksićem, jedna od Šešeljevih dobrovoljačkih jedinica, učestvovala je u snajperskim dejstvima na Sarajevo s Jevrejskog groblja na Grbavici. VRS je bila pod efektivnom kontrolom Radovana Karadžića i generala Ratka Mladića. Mladić je bio aktivan u kampanji za ostvarivanje strateške kontrole nad Sarajevom. Često se hvalisao da može zgaziti ili sravniti Sarajevo ako se njegovim zahtijevima ne udovolji. Karadžić i rukovodstvo bosanskih Srba su takođe bili vrlo dobro upoznati s obimom civilnih žrtava izazvanih snajperskim i artiljerijskim napadom na Sarajevo, no ništa nisu učinili u cilju obustavljanja te kampanje. U jednom prisluškivanom razgovoru snimljenom 13. oktobra 1991, Karadžić je Momčilu Krajišniku rekao da "Za nekoliko dana, Sarajevo će biti gotovo, pet stotina hiljada ljudi mrtvo, za mesec dana u Bosni i Hercegovini više neće biti Muslimana, da će broj Srba biti smanjen, a da će jedino Hrvati dobro proći jer će zadržati svoje opštine." Uprkos tome što se u javnosti optuženi Milošević izjašnjavao protiv opsade i napada na Sarajevo, dokazni materijali, među kojima i snimci prisluškivanih razgovora, ukazuju na to da se on nije suprotstavljao akcijama VRS. Još dugo vremena nakon što je neselektivna priroda kampanje protiv Sarajeva postala očita, on je nastavio da podržava njihove akcije putem materijalne pomoći koja je pružana preko JNA/VJ, nad kojom je vršio efektivnu kontrolu, te preko MUP Srbije. Bio je svijestan da su snage VRS odgovorne za napade na civile u Sarajevu. Konkretno, optuženi potvrdio da je VRS odgovorna za granatiranje Markala u avgustu 1995. u kojem su poginule 43 osobe.
Novi grad
Opština Novi grad je jedan od gusto naseljenih dijelova Sarajeva, u kojem je živelo 50% Bošnjaka , 27% Srba i 6% Hrvata. Opštinski odbor SDS Novi grad je svoju osnivačku skupštinu održao 2. oktobra 1990.
Dana 1. aprila 1992, Krizni štab opštine Rajlovac izdao je naređenje da se cijela opština stavi u stanje pune pripravnosti. Početkom aprila 1992, policija Novog grada je podijeljena. Momčilo Krajišnik je 11. maja 1992. potpisao zakonsku odluku o osnivanju Srpske opštine Rajlovac.
Vojna dejstva oko Ahatovića i Dobroševića počela su u februaru 1992. Srpski civili i članovi SDS viđeni su kako odlaze u Rajlovac i Butila na obuku i sastanke s oficirima JNA. Srpski rezervisti su krajem februara 1992. uspostavili kontrolne punktove na putu od Ahatovića za Sarajevo. Lokalni Srbi su kod Ahatovića pogubili 15 zarobljenih muškaraca. Neki su ubijeni iz vatrenog oružja, a ostali su zaklani. Grupa preživelih je prebijena, a onda autobusom prebačena u Rajlovac, gde je u junu ubijeno više od 30 zatvorenika. Dana 14. juna 1992, izvjestan broj zatvorenika je odveden u Srednje, gde je njih približno 47 pogubljeno.
Vogošća
Prema popisu stanovništva iz 1991, u ovoj opštini je živjelo 12.499 Bošnjaka, 8.813 Srba, 1.071 Hrvat, 1.730 Jugoslovena i 534 ostalih.
Krizni štab je formiran već septembra 1991 . Predsjednik mu je bio Jovan Tintor, blisko povezan i s Karadžićem i s Krajišnikom, ali i s drugim članovima SDS na republičkom nivou. Nikola Poplašen je postavljen za ratnog povjerenika za Vogošću. Ratno povjereništvo je vršilo i vojnu i civilnu vlast u Vogošći. Od 1. do 4. marta 1992, Srbi su oko Vogošće podigli barikade.
Dana 14. maja 1992, Tintor je potpisao naređenje kojim se garnizon JNA u Semizovcu stavlja pod komandu Kriznog štaba. Dana 17. maja 1992, Ranko Jovanović je potpisao zaključke Kriznog štaba Vogošća u vezi s "čišćenjem Svraka i drugih mesta".
