Opština Mostar nalazi se na jugozapadu Bosne i Hercegovine, a prema popisu stanovništva iz 1991. godine brojala je približno 126.628 stanovnika. Prema popisu iz 1991., približno 34,6% stanovnika opštine (43.856 osoba) izjasnili su se kao Bošnjaci, približno 33,9% (43.037 osoba) izjasnili su se kao Hrvati, 18,8% (23.846 osoba) izjasnili su se kao Srbi, a 12,3% (15.889 osoba) kao Jugosloveni ili "ostali". Grad Mostar je istorijski glavni i najveći grad u tom dijelu Bosne i Hercegovine, zvanom Hercegovina. Godine 1991., u gradu Mostaru živjelo je približno 34,2% Bošnjaka, 28,7% Hrvata, 18,6% Srba i 18,5% Jugoslovena ili "ostalih".
U proglasu o osnivanju Herceg-Bosne od 18. novembra 1991., opština Mostar je navedena kao njen dio. Unatoč činjenici da je u gradu Mostaru živjelo samo oko 29% Hrvata, organi vlasti Herceg-Bosne/HVO-a proglasile su Mostar glavnim gradom Herceg-Bosne.
Kao što je navedeno gore, organi vlasti Herceg-Bosne/HVO-a su 1992. godine započeli kampanju s ciljem da uspostave kontrolu nad opštinom Mostar (uključujući i grad Mostar) i da je "kroatiziraju", pri čemu su rasli progon i diskriminacija usmjereni protiv stanovnika te opštine koji su bili Bošnjaci. Sredinom 1992. godine, pa i tokom 1993. godine, Bošnjaci su, uz rijetke izuzetke, smijenjeni s položaja u opštinskim i mjesnim organima vlasti, humanitarna pomoć je dijeljena tako da su Bošnjaci bili oštećeni i Bošnjaci su općenito sve više maltretirani.
U oktobru 1992. godine, organi vlasti Herceg-Bosne/HVO-a naredili su Vojnoj policiji HVO-a da pojača kontrolu nad gradom Mostarom. Snage Herceg-Bosne/HVO-a zauzele su objekte opštinskih vlasti i javne objekte, razoružale bošnjačke vojnike, preuzele izbjegličke centre i izvršile upad u lokalna sjedišta vodeće bošnjačke političke stranke, Stranke demokratske akcije (dalje u tekstu: SDA). Organi vlasti Herceg-Bosne/HVO-a prekinuli su emitovanje programa bošnjačke radio stanice i uveli policijski sat.
Kao što je navedeno gore, organi vlasti Herceg-Bosne/HVO-a su 15. januara 1993. zahtijevali da se snage ABiH-a, uključujući one u opštini Mostar, potčine HVO-u ili povuku s tog područja. Sredinom januara 1993., organi vlasti Herceg-Bosne/HVO-a podigli su borbenu gotovost snaga HVO-a u Mostaru na najviši nivo i uveli policijski sat. Naređeno je da se zaplijene svi bošnjački transporti oružja i vojne opreme.
Kao što je navedeno gore, organi vlasti Herceg-Bosne/HVO-a su postavili sličan zahtjev početkom aprila 1993., odredivši rok do 15. aprila 1993. Istog dana, 15. aprila 1993., opštinska vlada HVO-a Mostar usvojila je "Odluku o zakonskim pravima izbjeglih, prognanih i raseljenih osoba u općini Mostar", kojom su preinačeni kriteriji za utvrđivanje statusa "izbjeglica", i to u vrijeme kada su ljudi mogli da dobiju humanitarnu pomoć jedino ako su imali status izbjeglice. U Mostaru je tada bilo oko 19.000 izbjeglica, od kojih su njih skoro 18.000 bili Bošnjaci, a rezultat te odluke bio je da približno 10.000 ljudi više nije ispunjavalo uslove za primanje humanitarne pomoći.
Ujutro 9. maja 1993., snage Herceg-Bosne/HVO-a napale su Bošnjake u gradu Mostaru. U sklopu te operacije snage Herceg-Bosne/HVO-a izvršile su napad na kompleks zgrada "Vranica", stambeni blok u zapadnom Mostaru u kojem je stanovao veliki broj civila. Dio podruma jedne od zgrada u tom bloku služio je kao lokalni štab ABiH-a i u njemu se nalazio mali broj vojnika ABiH-a. Dana 10. maja 1993., stanovnici zgrade "Vranica", kako civili tako i vojnici, predali su se HVO-u. Većinu vojno sposobnih muškaraca, Bošnjaka, zatočili su i odveli u Duhanski institut, neke su odveli u zgradu Mašinskog fakulteta, a neke u policijsku stanicu (ili zgradu MUP-a). Ostale stanovnike, Bošnjake, odveli su na fudbalski stadion "Veleža", a odatle na Heliodrom. Stanovnike, bosanske Hrvate, su pustili. Muškarce Bošnjake koje su odveli u Duhanski institut, gdje su ih izveli pred okupljene visoke funkcionere i časnike Herceg-Bosne/HVO-a, tukli su, zlostavljali i maltretirali pripadnici snaga Herceg-Bosne/HVO-a.
Dvanaestorica vojno sposobnih muškaraca, Bošnjaka, koji su se 10. maja 1993. predali u zgradi "Vranica", odvedena su u stožer Vojne policije HVO-a u zgradi Mašinskog fakulteta, gdje su ih ispitivali, surovo tukli i ponižavali. Jednom zatočeniku su odsjekli uho dok su ga tukli, a poslije toga su ga ubili hicem iz vatrenog oružja. Nakon premlaćivanja, dvojica vojnika HVO-a ušla su u prostoriju u kojoj su držali te ljude i otvorila vatru na zatočenike iz neposredne blizine. Nijedan od te dvanaestorice muškaraca Bošnjaka više nije viđen.
Takođe počev od 9. maja 1993., približno u isto vrijeme kad je HVO napao kompleks zgrada "Vranica", pa tokom 10. maja 1993., pripadnici HVO-a su pokupili i zatočili stotine muškaraca, žena, djece i staraca, Bošnjaka, koji su živjeli u dijelu Mostara zapadno od rijeke Neretve. Neke Bošnjake su protjerali u istočni Mostar, a mnoge druge su odveli na fudbalski stadion "Veleža", pa ih odatle prevezli ili natjerali da pješače do Heliodroma , koji se nalazi odmah južno od Mostara. Snage Herceg-Bosne/HVO-a držale su u zatočenju na Heliodromu približno 1.800 civila, Bošnjaka, i to u različitom trajanju, do približno deset dana. Neki zatočeni Bošnjaci premješteni su u zatvor u Ljubuškom, dok su druge i dalje držali na Heliodromu, usprkos sporazumu o prekidu vatre, postignutom uz posredstvo međunarodne zajednice.
Dana 9. maja 1993. ili približno tog datuma, snage Herceg-Bosne/HVO-a digle su u zrak Baba Beširovu džamiju u naselju Balinovac (poznatu i kao džamija u Balinovcu) u zapadnom Mostaru. Dana 11. maja 1993. ili približno tog datuma, snage Herceg-Bosne/HVO-a dinamitom su uništile Hadži-Alibeg Lafinu džamiju (koja se ponekad naziva i džamija Hadži-Alibeg Lafe) u Pijesku, opet u zapadnom Mostaru.
Akcije koje je HVO preduzeo 9-10. maja 1993. i nakon toga rezultirale su podjelom grada Mostara duž linije sukoba između HVO-a i ABiH-a koja se protezala prema sjeveru i jugu niz Bulevar i Šantićevu ulicu, prema zapadu, odmah od rijeke Neretve. Većina Bošnjaka bila je okružena na malom području koje se nalazilo na istočnoj obali te rijeke, uz uski pojas zgrada na zapadnoj obali (dalje u tekstu: istočni Mostar). Bosanski Hrvati i HVO zauzeli su veći dio zapadne obale (dalje u tekstu: zapadni Mostar) i područja sjeverno i južno od bošnjačke enklave, dok su se snage bosanskih Srba nalazile istočno.
Od 9. maja 1993., pa do aprila 1994., a i poslije toga, snage Herceg-Bosne/HVO-a vršile su sistematsko protjerivanje i prisilno premještanje više hiljada civila, Bošnjaka, iz zapadnog Mostara. Tokom i u sklopu tog protjerivanja, koje je često vršeno pod prijetnjom oružjem, Bošnjake su redovno tukli, seksualno zlostavljali, otvarali vatru na njih, pljačkali ih, konfiskovali im imovinu i na drugi način ih maltretirali. Neke deložirane Bošnjake su odveli u koncentracione logore HVO-a i tu ih zatočili, dok su mnoge druge natjerali da pređu preko linije sukoba i odu u istočni Mostar.
Tokom cijelog tog perioda, od maja 1993. pa nadalje, organi vlasti i snage Herceg-Bosne/HVO-a dopuštali su nekim Bošnjacima u zapadnom Mostaru da odu u dijelove Bosne i Hercegovine pod kontrolom ABiH-a i u druge zemlje, samo da napuste Herceg-Bosnu. Stotinama Bošnjaka je dopušteno da odu iz Mostara samo pod uslovom da potpišu izjavu, na zahtjev organa vlasti Herceg-Bosne/HVO-a, kojom svu svoju imovinu "dobrovoljno" ustupaju HVO-u. Organi vlasti Herceg-Bosne/HVO-a su kuće i stanove iz kojih su Bošnjaci deložirani dodjeljivali vojnicima HVO-a i civilima, bosanskim Hrvatima.
Premda su mnogi Bošnjaci koji su uhapšeni i pritvoreni 9. i 10. maja 1993. bili pušteni na slobodu nakon kratkog pritvora, organi vlasti i snage Herceg-Bosne/HVO-a nastavili su s deložiranjem Bošnjaka iz njihovih kuća i stanova u zapadnom Mostaru u drugoj polovini maja 1993.
Približno sredinom juna 1993., snage Herceg-Bosne/HVO-a protjerale su i prisilno deložirale veliki broj Bošnjaka iz njihovih domova u zapadnom Mostaru.
Dana 30. juna 1993., ABiH je napala i zauzela kasarnu HVO-a "Tihomir Mišić" (poznatu i pod nazivom "Sjeverni logor") u sjevernom dijelu grada Mostara. Nakon tog napada HVO je u Mostaru i njegovoj okolini, uhapsio nekoliko hiljada vojno sposobnih muškaraca, Bošnjaka, i zatočio ih na Heliodromu ili u zatvoru u Dretelju. Uporedo s tim masovnim hapšenjem muškaraca Bošnjaka ili poslije njega, iz zapadnog Mostara protjerano je približno 400 porodica Bošnjaka (žene, djeca i starci).
Tokom perioda od 9. maja 1993. pa nadalje, snage Herceg-Bosne/HVO-a koristile su zgradu Mašinskog fakulteta u Mostaru za zatočenje, ispitivanje i zlostavljanje uhapšenih ili zarobljenih muškaraca, Bošnjaka. U prvoj sedmici jula 1993. godine, kod Drežnice su uhapšena petorica muškaraca, Bošnjaka, i odvedena u zgradu Mašinskog fakulteta. Pripadnici HVO-a su tu petoricu ljudi surovo pretukli i dvojica njih su podlegla batinama.
Sredinom jula 1993. godine, snage Herceg-Bosne/HVO-a provele su još jedan krug prisilnih deložacija, protjeravši u istočni Mostar žene, djecu i starce, Bošnjake, iz njihovih domova u zapadnom Mostaru. Približno u isto vrijeme, organi vlasti Herceg-Bosne/HVO-a predložili su da puste muškarce Bošnjake koji su bili zatočeni na Heliodromu, kao i njihove porodice na području Mostara, pod uslovom da oni pristanu na to da napuste Bosnu i Hercegovinu i odu u neku drugu zemlju. Približno 800 Bošnjaka pristalo je na taj prijedlog i oni su deportovani u Republiku Hrvatsku, kao tranzitnu destinaciju za odlazak u druge zemlje.
Dana 14. jula 1993. ili oko tog datuma, jedan dječak, Bošnjak, i njegov djed uhapšeni su u svom domu u Buni (neposredno pored grada Mostara) i odvedeni u stanicu Vojne policije HVO-a, gdje su ih pripadnici Vojne policije HVO-a ispitivali i mučili. Kasnije istog dana, ukrcali su ih u kombi kojim je trebalo da ih prevezu u zatvor u Dretelju. Na putu za zatvor u Dretelju, pripadnici Vojne policije HVO-a su zaustavili kombi i naredili tom dječaku i njegovom djedu da stanu na rub ceste, iznad rijeke Neretve. Pripadnici Vojne policije HVO-a potom su ih zasuli mecima, nanijevši dječaku (koji je pao niz obalu rijeke i preživio) teške povrede i usmrtivši njegovog djeda.
Tokom istog perioda od maja 1993. pa nadalje, u kojem su neprestano vršene deložacije iz zapadnog Mostara, snage Herceg-Bosne/HVO-a redovno su pljačkale, krale i otimale imovinu Bošnjaka, kako tokom samih neprestanih deložacija, tako i nevezano za deložacije, ulazeći u još uvijek nastanjene ili napuštene domove i stanove Bošnjaka.
Dana 24. avgusta 1993. ili približno tog datuma, snage Herceg-Bosne/HVO-a napale su razne lokacije oko grada Mostara, uključujući selo Raštane, mostarsku hidroelektranu i kasarnu "Tihomir Mišić". Snage Herceg-Bosne/HVO-a ušle su u Raštane i opkolile kuće u kojima su, po njihovom mišljenju, bili smješteni vojnici ABiH-a. Kada su vojnici HVO-a opkolili kuću jednog lokalnog Bošnjaka, on je bio jedini vojnik koji se u tom trenutku nalazio u kući, a s njim je bilo još petnaest njegovih rođaka i komšija, Bošnjaka, koji su svi bili civili. Snage Herceg-Bosne/HVO-a naredile su svima njima da izađu iz kuće i odmah otvorile vatru i ubile nenaoružanog vojnika ABiH-a i još trojicu nenaoružanih vojno sposobnih muškaraca Bošnjaka čim su ovi izašli iz kuće. Pripadnici snaga HVO-a postrojili su žene i djecu, Bošnjake, ispred jednog zida, pokrali im novac i nakit i na drugi ih način maltretirali. Preživjelim Bošnjacima su potom naredili da pređu preko rijeke Neretve na teritoriju pod kontrolom ABiH-a.
Krajem septembra 1993., snage Herceg-Bosne/HVO-a provele su još jedan krug deložacija Bošnjaka iz zapadnog Mostara, u naselju Centar II. Približno 600 civila, Bošnjaka, protjerano je iz svojih domova, a barem jedna Bošnjakinja je silovana.
Od približno juna 1993. do aprila 1994., istočni Mostar i određena područja koja se naslanjaju na njega, pored ostalih i Blagaj, bili su pod opsadom. Usljed toga što su Bošnjake protjerivali u tu enklavu ili što su oni u nju bježali s drugih područja, broj stanovnika Bošnjaka na tom području povećao se sa približno 18.400 procijenjenih prije rata na, prema procjenama, čak 51.600 osoba. U samom istočnom Mostaru, broj stanovnika Bošnjaka povećan je sa približno 10.400 na približno 27.700 osoba.
Tokom tog perioda, od juna 1993. do aprila 1994., vođene su neprekidne borbe između snaga Herceg-Bosne/HVO-a i ABiH-a u gradu Mostaru i njegovoj okolini. Premda su, uopšteno govoreći, snage Herceg-Bosne/HVO-a bile bolje opremljene težim naoružanjem, uključujući tenkove i artiljeriju, manje bošnjačke snage, opremljene prevashodno lakim pješadijskim naoružanjem, oduprle su se napadima HVO-a i zadržale mali pojas terena na zapadnoj obali rijeke Neretve.
Bošnjaci u istočnom Mostaru živjeli su ili su pokušavali da žive u sve opasnijim, jadnijim i užasnijim uslovima. Snage Herceg-Bosne/HVO-a su redovno tjerale Bošnjake u malo, gusto naseljeno područje istočnog Mostara i istovremeno neprestano granatirale istočni Mostar iz artiljerijskih oruđa i otvarale vatru na civile iz snajpera i drugog oružja za neposredno gađanje (uključujući mitraljeze i protivavionska oruđa). Organi vlasti Herceg-Bosne/HVO-a su u isto vrijeme blokirali humanitarnu pomoć za istočni Mostar i uskraćivali je Bošnjacima, te presjekli linije snabdijevanja vodom i električnom energijom tog dijela grada, ili ih nisu popravljali. Zbog neprestanog granatiranja i snajperskog djelovanja civilno bošnjačko stanovništvo bilo je prisiljeno da živi u podzemlju. Izlasci po hranu, vodu i druge potrepštine često su predstavljali užasavajuće, opasno iskustvo.
U ranoj fazi opsade istočnog Mostara, približno od kraja juna 1993. do kraja avgusta 1993., međunarodnim organizacijama i humanitarnim agencijama bio je potpuno ili u znatnoj mjeri blokiran pristup istočnom Mostaru, što je povećalo patnje tamošnjih Bošnjaka, koji su bili odsječeni od pomoći izvana.
U granatiranju istočnog Mostara od strane HVO-a ubijene su ili ranjene stotine civila, Bošnjaka, oba pola i svih starosnih dobi. Od vatre iz vatrenog oružja pripadnika snaga Herceg-Bosne/HVO-a poginulo je ili je ranjeno najmanje 135 civila u istočnom Mostaru, uključujući žene, djecu i starce. Snajperisti snaga Herceg-Bosne/HVO-a ubijali su i ranjavali vatrogasce koji su bili na intervencijama, žene koje su prale veš, članove porodica koji su išli po vodu i malu djecu koja su se usudila izaći napolje.
I članovi međunarodnih organizacija su se redovno nalazili na meti snajperskog djelovanja pripadnika snaga Herceg-Bosne/HVO-a, a povremeno bi se našli i na meti artiljerijske i minobacačke vatre HVO-a, tako da je nekoliko pripadnika mirovnih snaga UN-a i drugih osoba poginulo ili ranjeno.
U sklopu i tokom opsade istočnog Mostara, snage Herceg-Bosne/HVO-a namjerno su uništile ili teško oštetile sljedeće džamije ili vjerske objekte u istočnom Mostaru: Sultan Javuz Selimovu džamiju (poznatu i kao mesdžid Sultana Selima Javuza), Hadži-Mehmed-beg Karađozovu džamiju, Koski-Mehmed-pašinu džamiju, Nesuh-age Vučjakovića džamiju, Čejvan Ćehajinu džamiju, Hadži-Ahmed-age Lakišića džamiju, Roznamedžije Ibrahim-efendije džamiju, Ćosa Jahja-hodžinu džamiju (poznatu i kao Džamija Ćose Jahja-hodže), Hadži-Kurtinu džamiju ili Tabačicu, te Hadži-Memijinu Cerničku džamiju. Dana 9. novembra 1993., snage Herceg-Bosne/HVO-a uništile su Stari most, građevinu od međunarodnog značaja, koja je premošćavala rijeku Neretvu, povezujući istočni i zapadni Mostar.
Opsada istočnog Mostara okončana je oko 12. aprila 1994., nakon što su organi vlasti Herceg-Bosne/HVO-a i bošnjačka strana potpisali mirovni sporazum u Splitu, u Republici Hrvatskoj.
LOGOR HELIODROM
Logor Heliodrom (takođe poznat i kao “Središnji vojni zatvor” ili “Središnji vojno-istražni zatvor”) (dalje u tekstu: Heliodrom) nalazio se u Rodoču, južno nadomak grada Mostara, u opštini Mostar. Heliodrom je bio kompleks zgrada, čiji su neki dijelovi služili kao zatvor ili zatočenički centar HVO-a, a drugi kao kasarna za HVO i drugu vojsku. Taj zatvor/zatočenički centar HVO-a osnovan je u septembru 1992. godine po naređenjima Brune Stojića i Valentina Ćorića i u njemu su Bošnjaci držani u zatočeništvu do 21. aprila 1994.
Kao što je gore navedeno, dana 9. i 10. maja 1993. godine, snage Herceg-Bosne/HVO-a sistematski su pokupile i zatvorile na stotine Bošnjaka, među kojima je bilo muškaraca, žena, djece i staraca iz zapadnog Mostara. Na stotine uhapšenih Bošnjaka prevezeno je ili primorano da pješači do Heliodroma, gdje je većina bila zatočena najviše deset dana.
30. juna 1993. godine, ABiH je napala i zauzela kasarnu HVO-a “Tihomir Mišić” ili Sjeverni logor. Nakon tog napada snage Herceg-Bosne/HVO-a su u Hercegovini uhapsile nekoliko hiljada vojno sposobnih muškaraca Bošnjaka i mnoge od njih su duže vrijeme držale zatočene na Heliodromu.
Usljed tih hapšenja, broj zatočenika na Heliodromu je od nekoliko osoba prije maja 1993. godine porastao na približno 1.800 zatočenika oko 9. i 10. maja 1993. godine, da bi se zatim, do kraja juna 1993. godine, smanjio na oko 500 osoba. U periodu od jula do decembra 1993. godine broj zatočenika je u prosjeku iznosio nekoliko hiljada ljudi, a procjenjuje se da je istovremeno bilo zatočeno najviše oko 6.000 osoba. Dok su preostale Bošnjakinje iz Bosne puštene s Heliodroma 17. decembra 1993. godine, znatan broj bošnjačkh muškaraca ostao je tu do aprila 1994.
Muškarci Bošnjaci bili su pritvoreni, te dalje držani u zatočeništvu u zatvoru Heliodrom, a da organi vlasti ili snage Herceg-Bosne/HVO-a nisu u dobroj vjeri ili na odgovarajući način preduzele mjere da se napravi razlika između zarobljenih vojnika i pritvorenih civila, niti da se oni razvrstaju ili razdvoje, a nisu se postarale ni za to da se civili oslobode.
Uslovi u zatvoru Heliodrom bili su nehumani, prostorije su bile krajnje pretrpane, zdravstveni i higijenski uslovi neodgovarajući, nije bilo dovoljno hrane i vode, ventilacija je bila neodgovarajuća, a ljeti se od vrućine nije moglo disati. Zatočenici su često spavali na betonskim podovima, bez kreveta ili prekrivača. Nekada bi stražari HVO-a uskratili zatočenicima svu hranu i vodu, kao osvetu za neki vojni ishod koji je bio nepovoljan po HVO.
Snage Herceg-Bosne/HVO-a redovno su maltretirale i zlostavljale ili dopuštale maltretiranje i zlostavljanje zatočenih Bošnjaka, kako na samom Heliodromu tako i na raznim mjestima na koja su zatočenici odvođeni radi obavljanja prisilnog rada ili s nekim drugim ciljem. Okrutno postupanje i nanošenje velike patnje bili su redovne pojave, s obzirom na to da su vojnici i stražari HVO-a redovno tukli zatočenike, često dok ovi ne bi izgubili svijest ili zadobili teške povrede. Zatočeni Bošnjaci živjeli su u stalnom strahu od fizičkog i psihičkog zlostavljanja. Vojnici HVO-a koji su tuda prolazili često bi nasumično pucali na zatočene Bošnjake, držane na pretrpanom prostoru. Stražari su puštali stražarske pse na neke zatočenike s konkretnim ciljem da ih ozlijede ili zastraše. Zatočeni Bošnjaci su često ponižavani na razne načine, na primjer tako što su ih primoravali da pjevaju hrvatske nacionalističke pjesme.
Približno od sredine maja pa do 17. decembra 1993. godine, najmanje trideset Bošnjakinja (od kojih su neke bile starije od 70 godina, a druge su bile s malom djecom) bilo je zatočeno u zatvoru Heliodrom, u glavnoj zgradi zatočeničkog centra. Neke su držane na tavanu, a neke u podrumskim samicama. Uslovi su bili nehumani, nije bilo dovoljno sanitarija ni medicinske njege, kao ni hrane, vode i ventilacije. Često su spavale na betonskim podovima bez kreveta ili prekrivača.
Kao što je gore navedeno, akcije koje je HVO proveo 9. i 10. maja 1993. godine, ili oko tog datuma, imale su za posljedicu podjelu Mostara duž linije sukoba HVO-ABiH, koja je išla Bulevarom i Šantićevom ulicom. U periodu od maja 1993. do aprila 1994. godine, muškarce, Bošnjake, zatočene na Heliodromu praktično su svakodnevno odvodili na prisilni rad na liniju sukoba u Mostaru, te na druga mjesta u okolini Mostara. U taj rad obično su spadali izgradnja vojnih utvrđenja, kopanje rovova, punjenje oružja, nošenje municije i eksploziva, prikupljanje ranjenih vojnika HVO-a, sve to u opasnim uslovima borbe, pri čemu je mnogo bošnjačkih zatočenika poginulo ili ranjeno.
Približno od avgusta 1993. do marta 1994. godine, muškarce, Bošnjake, zatočene u zatvoru Heliodrom prebacivali su, često ih rotirajući svakih sedam dana, u logor Vojno (o kojem se govori niže u tekstu), gdje su ih koristili za prisilni rad u opasnim uslovima. Mnogi zatočeni Bošnjaci su u toku tog prisilnog rada poginuli ili bili povrijeđeni.
U više prilika, snage Herceg-Bosne/HVO-a koristile su zatočene Bošnjake kao živi štit, postavljajući ih između snaga HVO-a i snaga ABiH, ili tjerajući ih da hodaju ispred snaga HVO-a u napredovanju. U nekim slučajevima, zatočenim Bošnjacima su davali drvene puške ili su se na drugi način trudili da postignu to da Bošnjaci izgledaju kao vojnici HVO-a, pa su ih prisiljavali da idu prema položajima ABiH kako bi na sebe privukli vatru i tako pomogli HVO-u da odredi gdje se tačno nalaze položaji ABiH.
Zbog toga što su Bošnjaci zatočeni na Heliodromu korišteni za prisilni rad ili kao živi štit, najmanje pedeset šest zatočenih Bošnjaka je poginulo, a najmanje sto sedamdeset osam ih je ranjeno.
Neki od zatočenih Bošnjaka bili su oslobođeni ili im je dozvoljeno da napuste Heliodrom pod uslovom da prethodno svu imovinu predaju HVO-u i presele se u drugu zemlju. Dana 17. jula 1993. godine ili približno tog datuma, organi vlasti Herceg-Bosne/HVO-a ponudili su da puste na slobodu bošnjačke muškarce zatočene na Heliodromu pod uslovom da se slože da budu prebačeni u Republiku Hrvatsku, odakle bi im HVO navodno pomogao otići u druge zemlje. Oko 800 Bošnjaka prihvatilo je taj prijedlog, te su, uz direktno angažovanje snaga Herceg-Bosne/HVO-a i policije Republike Hrvatske, prebačeni na ostrvo Obonjan i u Gašince u Republici Hrvatskoj.
Sa sličnom praksom nastavilo se u periodu od jula do novembra 1993. godine, kada su organi vlasti Herceg-Bosne/HVO-a davali saglasnost za oslobađanje zatočenih muškaraca
Bošnjaka pod uobičajenim uslovom da oni napuste Herceg-Bosnu. Od 15. do 17. decembra 1993. godine, najmanje 1.477 zatočenih Bošnjaka pušteno je na slobodu iz Heliodroma. Mnogi su deportovani u Republiku Hrvatsku ili druge zemlje, dok su neki poslani u istočni Mostar ili im je dozvoljeno da se tamo vrate. U nekim slučajevima bošnjačkim zatočenicima je takođe rečeno da će biti pušteni na slobodu ako potpišu da se zaklinju na lojalnost HVO-u.
U više navrata, organi vlasti Herceg-Bosne/HVO-a spriječili su međunarodne posmatrače i humanitarne organizacije da dođu do potpunih i istinitih informacija o postojanju zatočenih Bošnjaka na Heliodromu i o uslovima u kojima su tamo držani, a više puta su međunarodnim posmatračima onemogućili kontakt s tim zatočenicima. Dana 18. maja 1993. godine, predstavnicima međunarodnih humanitarnih organizacija koji su obišli Heliodrom nije bilo dozvoljeno da vide sve prostorije u kojima su držani zatvorenici i date su im netačne informacije o zatočenju i puštanju na slobodu Bošnjaka, uključujući i žene. U avgustu 1993. godine, organi vlasti Herceg-Bosne/HVO-a bili su obaviješteni od strane jedne međunarodne humanitarne organizacije o kršenjima Ženevskih konvencija vezanim za zatvaranje Bošnjaka na Heliodromu, uključujući i činjenicu da se oni koriste za prisilni rad.
U januaru 1994. godine, predstavnicima jedne međunarodne humanitarne organizacije onemogućen je kontakt sa zatočenicima koji su se i dalje koristili za prisilni rad.
LOGOR VOJNO
Približno od juna 1993. do marta 1994. godine, snage Herceg-Bosne/HVO-a koristile su nekoliko zgrada na području Vojnog, u opštini Mostar, oko dvanaest kilometara sjeverno od grada Mostara, za pritvaranje muškaraca, žena i djece, Bošnjaka, koji su bili uhapšeni ili na drugi način pritvoreni . Logor se nalazio nedaleko od jedne aktivne linije sukoba HVO-ABiH.
Uslovi u logoru Vojno bili su surovi i nezdravi, zbog pretrpanosti prostorija, nedovoljnih količina hrane i vode, slabe ventilacije, nedostatka kreveta, te neodgovarajućih sanitarija.
Pripadnici HVO su svakodnevno fizički i psihički zlostavljali muškarce, Bošnjake, zatočene u logoru Vojno. Pripadnici snaga Herceg-Bosne/HVO-a lišili su života najmanje petnaest muškaraca Bošnjaka dok su bili zatočeni u logoru Vojno, a mnogim drugima nanijeli su povrede. Snage HVO-a redovno su tukle muškarce, Bošnjake, šakama, nogama, gumenim pendrecima i raznim drvenim predmetima. Muškarci Bošnjaci podvrgavani su elektro-šokovima, često su prisiljavani da tuku jedni druge i bili su zlostavljani i ponižavani na druge načine. Zatočeni Bošnjaci bili su primoravani da prisustvuju pogubljenjima drugih zatočenika po prijekom postupku. Zatočenici su često posebno okrutno zlostavljani iz osvete za neki vojni uspjeh ABiH-a.
Približno od avgusta 1993. do marta 1994. godine, muškarci, Bošnjaci, zatočeni u logoru Vojno, zajedno sa muškarcima, Bošnjacima, zatočenim na Heliodromu (koje su često slali u logor Vojno na po sedam dana), korišteni su za prisilni rad na području Vojnog. Prisilni rad je obuhvatao izgradnju vojnih utvrda, kopanje rovova, nošenje municije vojnicima HVO-a, skupljanje poginulih i povrijeđenih vojnika HVO-a, često duž linije sukoba i usred borbenih dejstava. Muškarci, Bošnjaci, na takvom radu redovno su bili izloženi vatri iz minobacača, snajpera i drugog lakog naoružanja, a najmanje njih trideset osmorica su poginuli ili bili ranjeni.
Približno od juna do decembra 1993. godine, snage HVO-a su u zatočeništvu u logoru Vojno držale oko pedeset žena (zajedno s njihovom malom djecom) i djevojaka, Bošnjakinja, koje su sve bile civili. Bošnjakinje i druge osobe držane su u zatočeništvu, a da organi vlasti HVO-a nisu u dobroj vjeri ili na odgovarajući način poduzeli mjere da se utvrdi njihov status ili napravi razlika između pritvorenih vojnika i civila. HVO se nije postarao ni za to da se civili oslobode ili premjeste na sigurno.
Vojnici HVO-a su u više navrata silovali i seksualno zlostavljali žene i djevojke, u logoru Vojno. Prije tih epizoda seksualnog zlostavljanja ili tokom njih žene bi često premlatili ili im prijetili da će im, ako se ne povinuju, ubiti dijete (ili djecu).
Djeca, Bošnjaci, zatočena u logoru Vojno - koja spadaju u mlađe žrtve progona i čišćenja od strane Herceg-Bosne/HVO-a - redovno su bila izložena okrutnom postupanju, izgladnjivanju i odvajanju od majki, čime su im nanošene fizičke patnje i traume.
