Opština Čapljina nalazi se u jugozapadnoj Bosni i Hercegovini i 1991. godine brojala je približno 27.882 stanovnika. Prema popisu iz 1991. godine, 53,7% stanovnika opštine (ili oko 14.969 osoba) izjasnili su se kao Hrvati, a 27,5% (7.672 osobe) kao Bošnjaci. Stanovnici, Bošnjaci, bili su koncentrisani u glavnom gradu opštine, Čapljini, kao i u selima na Dubravskoj visoravni, koja se proteže kroz opštine Stolac i Čapljinu. Godine 1991., oko 41% stanovnika grada Čapljine (ili 3.067 osoba) izjasnili su se kao Hrvati, a njih 29,4% (ili 2.191 osoba) izjasnili su se kao Bošnjaci.
Kada je 18. novembra 1991. proglašena Herceg-Bosna, opština Čapljina postala je njen dio. Tokom 1992. i 1993. godine rasla je napetost između organa vlasti Herceg-Bosne/HVO-a i stanovnika, Bošnjaka, a progon Bošnjaka od strane HVO-a se pojačavao.
Oko 20. aprila 1993. godine, organi vlasti Herceg-Bosne/HVO-a uhapsili su znatan broj muškaraca, Bošnjaka, u opštini Čapljina, među kojima i istaknute muškarce sa tog područja i držali ih u pritvoru u raznim zatočeničkim objektima HVO-a (među kojima je i kasarna u Grabovini) u različitom trajanju.
Ponašanje i uobičajeno postupanje pripadnika HVO-a u drugim dijelovima Hercegovine tokom sistematskih i masovnih hapšenja i protjerivanja u julu 1993. godine primijenjeni su i na Bošnjake u opštini Čapljina. Nakon što su najprije uhapsili i zatvorili većinu muškaraca, Bošnjaka, snage Herceg-Bosne/HVO-a su žene, djecu i starce, Bošnjake, sistematski uklonili iz njihovih domova i preko Republike Hrvatske protjerali ih na područja pod kontrolom ABiH ili u druge zemlje. Tokom protjerivanja civila snage Herceg-Bosne/HVO-a pljačkale su njihovu imovinu.
Oko 13. jula 1993. godine, organi vlasti Herceg-Bosne/HVO-a su, uz upotrebu sile, protjerali civile, Bošnjake, iz sela Domanovići i okoline. Tokom tih protjerivanja snage Herceg-Bosne/HVO-a su iz vatrenog oružja ubile dvije mlade žene.
Oko 13. jula 1993. godine, snage Herceg-Bosne/HVO-a protjerale su civile, Bošnjake, iz sela Bivolje Brdo i njegove okoline. Tokom tih protjerivanja, vojnici HVO-a su iz vatrenog oružja ubili jednog osamdesettrogodišnjeg Bošnjaka u njegovoj kući u zaseoku Kevčići, te razorili kuće koje su pripadale Bošnjacima. Dana 16. jula 1993. godine, tokom protjerivanja Bošnjaka iz Bivoljeg Brda, snage Herceg-Bosne/HVO-a izdvojile su dvanaest muškaraca koji su potom nestali i više ih niko nikad žive nije vidio.
Oko 13. jula 1993. godine, snage Herceg-Bosne/HVO-a protjerale su civile, Bošnjake, iz Počitelja i njegove okoline. U periodu od 27. jula 1993. do 5. avgusta 1993. godine, snage Herceg-Bosne/HVO-a su iz Počitelja protjerale još Bošnjaka, među kojima je bilo dosta onih koji su tu prebjegli iz drugih sela. Snage Herceg-Bosne/HVO-a ukrcale su mnoge od tih bošnjačkih civila u kamione i odvezle ih u Bunu, odakle su ih natjerale da pješače do Blagaja (koji je pripadao enklavi istočni Mostar).
Oko 13. jula 1993. godine i ponovo u periodu od 27. jula 1993. do 5. avgusta 1993., snage Herceg-Bosne/HVO-a su, uz upotrebu sile, protjerale civile, Bošnjake, iz sela Opličići i njegove okoline. Dana 4. avgusta 1993. godine, snage Herceg-Bosne/HVO-a zapalile su i raznijele dinamitom kuće i objekte Bošnjaka u Opličićima, a 7. avgusta 1993. razorile su tamošnju džamiju.
U periodu od 13. jula do 15. jula 1993. godine, snage Herceg-Bosne/HVO-a protjerale su civile,Bošnjake, iz sela Lokve i njegove okoline. Dana 14. jula 1993. godine, snage Herceg-Bosne/HVO-a razorile su džamiju koja se nalazila u selu Lokve ili kraj njega, a 16. jula 1993. uništile su tamošnje bošnjačke kuće.
Dana 14. jula 1993. godine ili približno tog datuma, snage Herceg-Bosne/HVO-a uništile su džamiju koja se nalazila u selu Višići ili pored njega. Dana 11. avgusta 1993. godine, snage Herceg-Bosne/HVO-a protjerale su civile, Bošnjake, iz sela Višići, nakon što su ih najprije nekoliko dana držale pritvorene u Silosu u Čapljini, a potom ih protjerale s teritorije pod kontrolom HVO-a.
Tokom avgusta i septembra 1993. godine, snage Herceg-Bosne/HVO-a protjerale su i prisilno premjestile žene, djecu i starce, Bošnjake, iz grada Čapljine. Do glavnog protjerivanja došlo je 23. avgusta 1993. godine ili približno tog datuma, kada su snage Herceg-Bosne/HVO-a ukrcale 3.000 civila, Bošnjaka, u dugački konvoj kamiona i odvezle ih iz grada. Nakon kratkog zaustavljanja u Silosu, gdje im je oduzeta lična imovina, ti civili Bošnjaci premješteni su na teritoriju pod kontrolom ABiH-a. Oko 29. septembra 1993. godine, snage Herceg-Bosne/HVO-a protjerale su iz Čapljine i posljednje Bošnjake, uprkos činjenici da su mnogi od njih raspolagali garantnim pismima za odlazak u druge zemlje. Snage Herceg-Bosne/HVO-a odvele su te civile u Bunu i natjerale ih da pješače do Blagaja.
Za vrijeme i u sklopu tih protjerivanja, organi vlasti Herceg-Bosne/HVO-a ukrcavali su neke od Bošnjaka u kamione i autobuse i odvozili ih u bošnjačke enklave ili na teritoriju pod kontrolom ABiH-a (ili njima obližnju teritoriju, odakle bi im rekli da pješače do tih enklava ili teritorija ili bi ih na to prisilili). Druge civile, Bošnjake, pripadnici HVO-a držali su u različitom trajanju zatvorene na više lokacija, poput Silosa u Čapljini i raznih kuća i školskih zgrada. Organi vlasti Herceg-Bosne/HVO-a su zatočene Bošnjake često držali u pretrpanim prostorijama, nehumanim i surovim uslovima, s nedovoljnim količinama hrane i vode i neodgovarajućim sanitarijama, ležajima i zdravstvenom njegom. Mnogi zatočenici su na kraju prebačeni na područja pod kontrolom ABiH-a ili su preko Republike Hrvatske deportovani u druge zemlje.
Kada su, 10. maja 1993. ili približno tog datuma, organi vlasti Herceg-Bosne/HVO-a Koštanu bolnicu u opštini Stolac pretvorili u zgradu Vojne policije HVO-a, pacijente koji su se liječili od koštanih oboljenja (od kojih se većina nije mogla samostalno kretati) premjestili su u kasarnu u Grabovini u opštini Čapljina. Dana 24. jula 1993. godine, snage Herceg-Bosne/HVO-a bezobzirno su natovarile te pacijente na kamion, i to bez invalidskih kolica ili drugih medicinskih pomagala koja su oni imali, rekavši da im invalidska kolica i pomagala neće trebati. Vozač kamiona, koji je bio Bošnjak, nije postupio po uputstvima HVO-a, te umjesto da pacijente odveze na jedan izolovani dio teritorije pod kontrolom HVO-a, odvezao ih je na teritoriju pod kontrolom ABiH-a.
U periodu od jula do septembra 1993. godine, organi vlasti Herceg-Bosne/HVO-a protjerali su i prisilno premjestili ili deportovali hiljade civila, Bošnjaka, iz opštine Čapljina.
VOJNI ZATVOR U DRETELJU
Selo Dretelj u opštini Čapljina nalazi se na otprilike 1,5 kilometar od grada Čapljine. Okružni vojni zatvor u Dretelju bio je u sklopu kasarne u Dretelju ili se nalazio uz nju, a činilo ga je pet limenih hangara i dva tunela za skladištenje municije. Tokom 1992. godine i u prvoj polovini 1993. godine, HVO je zatvor u Dretelju koristio za zatvaranje uhapšenih i zarobljenih Srba.
HVO je muškarce, Bošnjake, držao zatočene u zatvoru u Dretelju uglavnom od aprila do septembra 1993. godine, a izvjestan broj Bošnjaka bio je tu zatočen približno do aprila 1994. Broj zatočenika u zatvoru u Dretelju dostigao je vrhunac 11. jula 1993. godine, kada je HVO u tom zatvoru držao približno 2.270 zatočenih muškaraca, Bošnjaka. Nakon toga, broj zatočenih muškaraca bošnjačke nacionalnosti u prosjeku je iznosio oko 1.700.
U periodu od 30. juna do sredine jula 1993. godine, snage Herceg-Bosne/HVO-a provele su masovna hapšenja muškaraca, Bošnjaka, među kojima su bili i pripadnici HVO-a bošnjačke nacionalnosti, i mnoge od njih zatočili su u zatvor u Dretelju. Organi vlasti Herceg-Bosne/HVO-a zatočili su i nastavili da drže muškarce, Bošnjake, u zatvoru u Dretelju bez obzira na to da li su oni bili civilna ili vojna lica, a među njima je bio i jedan broj dječaka mlađih od šesnaest i muškaraca starijih od šezdeset godina. Organi vlasti Herceg-Bosne/HVO-a nisu u dobroj vjeri ili na odgovarajući način preduzeli mjere da naprave razliku između zarobljenih vojnika i civila niti su se postarali za to da se civili puste na slobodu. Tokom avgusta i septembra 1993. godine, među kriterijumima HVO-a za puštanje muškaraca, Bošnjaka, iz pritvora bili su brak sa ženom hrvatske nacionalnosti ili posjedovanje vize i garantnog pisma za odlazak iz Bosne i Hercegovine u drugu zemlju. Mnoge Bošnjake zatočene u zatvoru u Dretelju organi vlasti Herceg-Bosne/HVO-a deportovali su preko Republike Hrvatske u druge zemlje.
Uslovi u zatvoru u Dretelju bili su surovi i nezdravi zbog pretrpanosti prostorija, slabe ventilacije, nepostojanja kreveta i nedostatka posteljine, te neodgovarajućih sanitarija. Pripadnici HVO-a zatočenicima nisu davali dovoljno hrane i vode i često su ih tjerali da jedu pod okrutnim i ponižavajućim okolnostima. Za vrijeme velikih vrućina sredinom jula 1993. godine, pripadnici HVO-a držali su zatočenike više dana zaključane bez hrane i vode, usljed čega je najmanje jedan zatočeni Bošnjak preminuo.
Sve vrijeme dok su ih držali u zatočeništvu u zatvoru u Dretelju, pripadnici snaga Herceg-Bosne/HVO-a, uključujući i upravnika zatvora i pripadnike snaga Herceg-Bosne/HVO-a koje nisu bile povezane s zatvorom, tukli su Bošnjake i okrutno postupali prema njima, držeći ih u stalnom strahu od fizičkog i psihičkog zlostavljanja. Zatočene Bošnjake su ponekad prisiljavali ili poticali da tuku ili zlostavljaju druge zatočene Bošnjake. Posebno su brutalno zlostavljani bošnjački zatočenici koji su držani u samicama. Zatočeni Bošnjaci bili su maltretirani, vrijeđani na nacionalnoj osnovi i ponižavani.
Djela i postupanje HVO-a imali su za posljedicu teške povrede i povremeno su dovodili do smrti mnogih zatočenih Bošnjaka. U zatvoru u Dretelju najmanje četiri zatočenika, Bošnjaka, umrla su od posljedica prebijanja ili zato što su ih ustrijelili pripadnici HVO-a.
HVO je međunarodnim posmatračima i humanitarnim organizacijama uskraćivao pristup zatvoru u Dretelju približno do avgusta 1993. godine. Krajem avgusta 1993. godine, pripadnici HVO-a su zatočena muslimanska sveštena lica, zatočenike u najslabijem fizičkom stanju i zatočenike iz samica premjestili na drugo mjesto (u Silos) u Čapljini kako bi ih sakrili od predstavnika Međunarodnog komiteta Crvenog krsta koji su početkom septembra 1993. godine posjetili taj zatvor.
VOJNI ZATVOR U GABELI
Selo Gabela nalazi se u opštini Čapljina, otprilike 4,1 kilometar južno od grada Čapljine. U Okružnom vojnom zatvoru Gabela, koji se nalazi nadomak Gabele, u bivšoj pozadinskoj bazi JNA, zatočenici su bili držani u četiri limena hangara.
Premda su organi vlasti Herceg-Bosne/HVO-a, nakon hapšenja istaknutih Bošnjaka iz opština Stolac i Čapljina u aprilu 1993. godine, u zatvor u Gabeli priveli nekolicinu muškaraca, Bošnjaka, taj zatvor zvanično je osnovan 8. juna 1993. Iako je HVO 22. decembra 1993. godine zatvor u Gabeli zvanično pretvorio u tranzitni centar za oslobođene zatočenike, muškarce bošnjačke nacionalnosti držali su u tom zatvoru sve do aprila 1994. Tokom glavnog perioda korišćenja zatvora u Gabeli (od jula do decembra 1993. godine), HVO je u njemu u svakom trenutku držao oko 1.200 zatočenih muškaraca bošnjačke nacionalnosti.
Za vrijeme masovnih hapšenja muškaraca, Bošnjaka, od 30. juna do sredine jula 1993. godine, snage Herceg-Bosne/HVO-a pritvorile su mnogo muškaraca u zatvor u Gabeli. Organi vlasti Herceg-Bosne/HVO-a pritvorili su i nastavili da drže u zatočeništvu muškarce Bošnjake u zatvoru u Gabeli nezavisno od toga da li su bili civilna ili vojna lica, a među njima je bio i jedan broj dječaka mlađih od šesnaest i muškaraca starijih od šezdeset godina. Organi vlasti nisu u dobroj vjeri ili na odgovarajući način preduzeli mjere da se napravi razlika između zatočenih vojnika i civila niti su se postarali za to da se civili puste na slobodu. Kao i u slučaju zatvora u Dretelju, tokom avgusta i septembra 1993. godine, među kriterijima HVO-a za puštanje muškaraca, Bošnjaka, iz pritvora bili su brak sa ženom hrvatske nacionalnosti ili posjedovanje vize i garantnog pisma za odlazak iz Bosne i Hercegovine u drugu zemlju.
Uslovi u zatvoru u Gabeli bili su surovi i nezdravi uslijed pretrpanosti prostorija, slabe ventilacije, nepostojanja kreveta i nedostatka posteljine, te neodgovarajućih sanitarija. Pripadnici HVO-a zatočenim Bošnjacima nisu davali dovoljno hrane i vode i često su ih tjerali da jedu pod okrutnim i ponižavajućim okolnostima. Za vrijeme velikih vrućina sredinom jula 1993. godine, pripadnici HVO-a držali su bošnjačke zatočenike zaključane bez hrane i vode nekoliko dana.
Sve vrijeme dok su ih držali zatočene u zatvoru u Gabeli, pripadnici snaga Herceg-Bosne/HVO-a, uključujući i upravnika zatvora i pripadnike jedinica Herceg-Bosne/HVO-a koje nisu bile povezane sa zatvorom, tukli su Bošnjake i okrutno postupali prema njima, držeći ih u stalnom strahu od fizičkog i psihičkog zlostavljanja. Zatočeni Bošnjaci bili su maltretirani, vrijeđani na nacionalnoj osnovi i ponižavani. Zatočene Bošnjake su ponekad prisiljavali ili poticali da tuku ili zlostavljaju druge zatočene Bošnjak. Posebno su brutalno zlostavljani bošnjački zatočenici držani u samicama.
Djela i postupanje HVO-a opisani u prethodnim paragrafima imali su za posljedicu teške povrede, a povremeno su dovodili i do smrti zatočenih Bošnjaka. Najmanje šest bošnjačkih zatočenika umrlo je u zatvoru u Gabeli od posljedica prebijanja ili zato što su ih ustrijelili pripadnici HVO-a.
HVO je međunarodnim posmatračima i humanitarnim organizacijama uskraćivao pristup zatvoru u Gabeli tokom prvih nekoliko mjeseci njegovog postojanja. U oktobru 1993. godine, pripadnici HVO-a su zatočene Bošnjake koje su držali u samicama zatvora u Gabeli sakrili od predstavnika jedne međunarodne humanitarne organizacije čiji su predstavnici došli pregledati zatvor i posjetiti zatočenike.
Mnoge Bošnjake zatočene u zatvoru u Gabeli organi vlasti Herceg-Bosne/HVO-a deportovali su u druge zemlje preko Republike Hrvatske, što se nastavilo i nakon što je zatvor Gabela počeo funkcionisati kao tranzitni centar.
